Nói chuyện sáng tác
Bài 46: Làm chủ ngôn từ
[03/11/2008 11:50:07]
Bài 46: Làm chủ ngôn từ "

Tại sao chúng ta không thể gửi thông điệp của mình đi như cách thức mà những chú cá heo vẫn làm: không cần thông qua biểu tượng hay ký hiệu?

Khi một con cá heo gửi thông điệp “quả táo” đến cho bạn bè của nó thì bạn của nó sẽ nhận được “quả táo” - khái niệm, không phải là một từ ngữ nào đó để diễn tả cho khái niệm quả táo.

Nếu con người cũng có thể làm đựơc như vậy, nhạc sĩ hẳn là sẽ thất nghiệp. May mắn thay (?!), ngay cả khi như vậy, vẫn có một số người không có khả năng để nói ra những điều mình hằng ấp ủ. Vì vậy mà họ vẫn cần đến nhạc sĩ để làm thay công việc đó.

 

 

Bài hát xét cho cùng cũng là một dạng thức của ngôn ngữ. Người nhạc sĩ càng giỏi trong việc vận dụng ngôn ngữ ấy thì khả năng chuyển tải một cách chính xác thông điệp của mình đến người nghe càng cao hơn. Nhưng phải thế nào thì chúng ta mới có thể chắc chắn rằng người khác sẽ nhận ra được bức thông điệp thực sự của bài hát mà không bị đánh lừa bởi câu chữ?

Điều trước tiên, chắc chắn là bạn phải học để “nói” được thứ ngôn ngữ bạn đang viết. Học để diễn đạt về bản thân mình thật rõ ràng khi bạn nói chuyện với người khác. Đó là sự khởi đầu. Bạn đã bao giờ nghe một bài hát cứ mơ mơ hồ hồ thế nào ấy và rồi được nghe tác giả diễn giải điều anh ta gửi gắm trong ca khúc đó; nhưng những lời giải thích của anh ta cũng chẳng khá gì hơn cái bài hát bạn vừa được nghe? Một số người thực sự còn không biết làm sao để diễn đạt ý tưởng của mình một cách rõ ràng, rành mạch bằng ngôn ngữ mẹ đẻ, thì bạn mong gì họ sẽ chuyển tải được nó qua ngôn ngữ thứ hai (bài hát)?

Nhưng bây giờ chúng ta chỉ quan tâm đến những nhạc sĩ biết rõ họ đang nói gì, biết cách để đưa thông điệp của mình vào bài hát. Ngay cả là như vậy thì lại phát sinh một vấn đề khác: hình ảnh, hình ảnh và hình ảnh (bạn sẽ thấy tôi đề cập đến chủ đề này rất nhiều trong loạt bài viết này). Bạn vẫn sẽ thất bại nếu bài hát của bạn không gợi lên cho người nghe hình ảnh gì đó thật rõ ràng. Chỉ cho họ thấy, đừng ba hoa chích choè làm gì.

Hãy để người nghe bước hẳn vào trong “bộ phim” của bạn, nếu không họ sẽ nhanh chóng quên mất đứa con tinh thần đã lấy đi của bạn không biết bao nhiêu tâm trí và sức lực này. Đó là bài học vỡ lòng trong mọi khoá dạy sáng tác: nhạc, kịch bản phim, truyện ngắn, tiểu thuyết… Chỉ có một nguyên tắc duy nhất ở đây, hãy đưa tất cả giác quan của bạn vào trong tác phẩm.

Trong một buổi diễn thuyết của Nik Venet hồi năm 1997, anh ấy phát cho mỗi người có mặt (tôi cũng ở trong số đó) hai cây bút dạ quang và đề nghị chúng tôi chọn ra một trong số những lời bài hát của mình. Rồi anh ấy bảo chúng tôi đánh dấu đỏ lên tất cả những từ ngữ cụ thể (những từ chỉ đến cái gì đó chúng ta có thể cảm nhận được bằng các giác quan) và tô xanh những từ trừu tượng (chỉ những thứ tượng hình, không tồn tại dưới dạng vật chất).

Rõ ràng là nên có một sự cân bằng giữa hai loại để đảm bảo cho tác phẩm không trở nên mơ hồ khó hiểu với người nghe. Nhưng khi đánh dấu như vậy, ta sẽ nhận ra là không phải lúc nào tác phẩm cũng đạt được sự cân bằng đó. Khi bạn nhìn vào tờ giấy đầy những dấu màu xanh và chỉ có một hoặc hai vết màu đỏ thì vấn đề của bài hát sẽ trở nên thật rõ ràng.

Việc ngôn từ (ở đây là những từ ngữ cụ thể) được xử lý như thế nào để có thể chuyển tải được ý tưởng của tác giả chính là cơ sở để xác định thứ hạng của một tác phẩm. Phép ẩn dụ, ví von, loại suy… là những công cụ tuyệt vời. Chẳng hạn như bài “The Dance,” một sáng tác của Tony Arata (được ghi âm bởi danh ca Garth Brooks).

Thành công của bài hát là do nó rất giàu hình ảnh và có đựơc sự cân bằng hợp lý giữa lượng từ ngữ cụ thể và trừu tượng. Nhưng điều nâng bài hát lên tầm vóc cao hơn là do “The Dance” ở đây là một phép ẩn dụ. Nó không chỉ mang ý nghĩa đơn thuần là một điệu nhảy.

Phép ẩn dụ có thể được bắt gặp trong rất nhiều những tác phẩm nổi tiếng. Trong những sáng tác đó luôn có một nghĩa đen được thể hiện rất rõ ràng qua ca từ. Nhưng rồi dần dần bạn sẽ khám phá ra tầng ý nghĩa sâu hơn được “giấu” đằng sau những từ ngữ rất, rất cụ thể. Đó mới là lớp nghĩa thực sự của ca khúc.

Sử dụng từ ngữ cụ thể để diễn đạt điều trừu tượng sẽ càng làm tăng tính hiệu quả giao tiếp lên gấp nhiều lần so với việc dùng ngôn từ trừu tượng để làm việc đó. Đầu tiên người nghe sẽ bị câu chuyện (theo nghĩa đen của từ ngữ) làm cho xúc động hoặc ít nhất họ cũng buộc phải nghĩ về nó. Rồi thì họ sẽ dành nhiều sự quan tâm hơn cho bài hát và sẽ phát hiện ra những góc độ cảm nhận mới sau mỗi lần nghe lại ca khúc. Đó chính là “công lao” của phép ẩn dụ.

Nhưng phép ẩn dụ cũng như các công cụ ngôn ngữ khác đều có thể là con dao hai lưỡi. Bạn sẽ chẳng bao giờ biết chắc sáng tác của mình có bị người nghe giải mã theo một hướng hoàn toàn khác so với thông điệp mà bạn đã gửi gắm trong bài hát hay không. Vì vậy đừng bao giờ lạm dụng chúng khi chưa cân nhắc kỹ lưỡng.

 Hòai Thương lược dịch

Bài liên quan:

Bài 45: Không gian sáng tác

Bài 44: Tận dụng thời gian

Bài 43: Đừng đứng ở bên ngoài

Bài 40 - "Nghe như thuộc về một bộ phim"

Bài 39 - Liệu có cuộc sống giữa các ca khúc không?

Bài 38 - Nhưng những người xa lạ nghĩ gì?

Bài 37 - Khách hàng, nhà phê bình và các nguyên tắc

Bài 36 - Biểu diễn bằng "tai"

Bài 35 - Đọc nhạc

Bài 34 - Nhịp giai điệu

Bài 33: Giai điệu - Anh hùng không được thừa nhận

Bài 32 - Điều cần thiết phải học hỏi

Bài 31 - Sáng tác lời cho nhạc

Bài 30 - Ca từ hay âm nhạc

Bài 29 - Khói và gương

Bài 28: Giải trí hay nghệ thuật

Bài 27: Người nghe bỏ phiếu cho sức truyền đạt

Bài 25 - Tìm kiếm chú ngựa Pony

Bài 24: Kho báu mỗi ngày

Bài 19: Những chuyện nhỏ nhưng có ý nghĩa lớn

Bài 18: Sự thật và sự kiện trong tác phẩm

Bài 17: Có thể nói những gì về quan điểm sáng tác?

Bài 16: Khát khao giao tiếp cháy bỏng

Bài 15: Làn sóng văn hoá mới Bài 14: Khen hay chê?

Bài 13: Bạn có thường đọc sách không?

Bài 12: Nghệ thuật và lãng mạn: sự tương hợp

Bài 11: Nhạc sĩ bộc lộ mình qua ca khúc

Bài 10:Viết như một sự trải nghiệm

Bài 9 - Ảo tưởng vẫn có thể chữa khỏi được

Bài 8 - Thực tiễn: Những bánh xe bổ trợ

Bài 7 - Khoảng cách ngắn nhất giữa hai điểm

Bài 6 - Ai sẽ nghe bài hát của bạn?

Bài 5 - Chúng ta có biết mình đến từ đâu không?

Bài 4 - Thế giới nghệ sĩ ... Một cộng đồng

Bài 3 - Nghệ thuật và kỹ năng sáng tác

Bài 2 - Không thể sáng tạo chỉ vì tiền

Bài 1 - Bước đầu tiên: Kích thích người khác

Viết phản hồi
Họ tên
(*)
Email
(*)
Tiêu đề
Điện thoại
Nội dung
Mã số an toàn
Nếu không thấy mã số hãy nhấn vào Cấp lại mã số để lấy mã mới

AlbumCD Thư viện ảnh Lời ca khúc Nhạc Online Diễn đàn GDX