Nói chuyện sáng tác
Kỹ thuật sáng tác (Bài 7): Cấu trúc giai điệu (tiếp theo)
[03/11/2008 11:31:47]
Kỹ thuật sáng tác (Bài 7): Cấu trúc giai điệu (tiếp theo)
					
					
					
[+] Click vào để xem hình lớn
Kỹ thuật sáng tác (Bài 7): Cấu trúc giai điệu (tiếp theo)

6. Tuyến Giai Điệu (melody direction):

 
Giai điệu, dù được rất nhiều nhạc sĩ tài ba sáng tác, tuy khác nhau nhưng vẫn có vài đặc điểm giống nhau. Đặc điểm cơ bản nhất là sự cân đối giữa chuyển động lên và xuống. Vì giai điệu chỉ có thể di chuyển theo 2 chiều lên xuống này mà thôi và vì âm vực giai điệu bị giới hạn theo tầm cử của giọng hát hoặc của nhạc cụ nên trong giai điệu, luôn luôn phải có lúc quay ngược lại cho dù đường giai điệu có vươn cao hoặc tụt thấp cách mấy đi nữa.
 
Việc quay ngược chiều chuyển động trong giai điệu đã được nhà soạn nhạc Ý Palestrina (Giovanni Pierluigi da Palestrina, thế kỷ thứ 16) và nhiều bậc thầy âm nhạc thời Phục Hưng phát hiện ra và đi theo phương pháp này: sau một quãng nhảy cao, giai điệu sẽ chuyển hướng ngược chiều lại đi xuống theo từng bậc. Có lý do giải thích thủ pháp này: bước nhảy vọt cao gây ra căng thẳng, chuyển động từng bậc đi xuống tiếp theo đó giúp thư giãn ra.
 
(Trịnh Công Sơn: Chỉ Có Ta Trong Một Đời)
 
Tương tự như thế, sau một đoạn nhạc theo thang âm đi lên, đường giai điệu thường sẽ đi xuống.
 
(Cung Tiến: Hương Xưa)
Soạn: HA 1019203 gửi đến 996 để nhận ảnh này
 
7. Chuyển Cung (modulation):
 
Đôi khi một giai điệu, nếu được viết theo một âm giai (cung) duy nhất sẽ tạo ra hiệu quả bình lặng, nhàm chán (monotone: đều đều một giọng) và như vậy việc chuyển cung sẽ đóng góp thêm màu sắc mới. Tuy nhiên việc chuyển cung phải hợp lý theo tuyến giai điệu, theo ý nhạc và theo ý lời.
 
Có 2 cách chuyển cung: chuyển cung gần và chuyển cung xa.
 
7.1. Chuyển cung gần:
 
Mỗi cung trưởng hoặc thứ đều được bao quanh bằng 5 cung khác có tương quan rất gần với cung ấy: đó là cung tương ứng có cùng số dấu hóa (tăng hoặc giáng) ở khóa và 4 cung trưởng hoặc thứ có thêm hoặc bớt 1 dấu hóa ở khóa.
 
 
Thí dụ:              cung C có 5 cung gần như sau:
 
                                    (1) Am              cung thứ tương ứng
                                    (2) Dm cung có 1 dấu giáng
                                    (3) Em              cung có 1 dấu thăng
                                    (4) F                 cung có 1 dấu giáng
                                    (5) G                 cung có 1 dấu thăng
 
                        cung Em (có 1 dấu thăng ở khóa) có 5 cung gần như sau:
 
                                    (1) G                 cung trưởng tương ứng
                                    (2) Am              cung không có dấu hóa
                                    (3) Bm              cung có 2 dấu thăng
                                    (4) C                 cung không có dấu hóa
                                    (5) D                 cung có 2 dấu thăng
 
Việc chuyển cung trong giai điệu ngắn thường là chuyển cung gần. Đối với giai điệu dài, việc chuyển cung thường mang ý nghĩa phát triển thêm ý tưởng của giai điệu (theme), do đó chuyển sang cung gần là thích hợp nhất nhưng phải được thực hiện càng tự nhiên càng tốt.
 
(Đan Thọ – thơ: Đinh Hùng: Chiều Tím)
Soạn: HA 1019207 gửi đến 996 để nhận ảnh này
 
(Phạm Đình Chương – thơ Đinh Hùng: Mộng Dưới Hoa)
Soạn: HA 1019209 gửi đến 996 để nhận ảnh này
 
7.2. Chuyển cung xa:
 
Chuyển cung xa thường được sử dụng để gây ấn tượng hoặc gây bất ngờ và ngạc nhiên cho người nghe. Có 2 cách chuyển cung xa:
 
(a) Chuyển dần bằng các nốt có dấu hóa đột biến báo hiệu cho việc chuyển sang cung mới.
 
(b) Chuyển đột ngột mà không cần phải chuẩn bị:
 
– khi chuyển điệu thức từ trưởng sang thứ (hoặc ngược lại) chứ không có thay đổi cung. Đây là cách chuyển cung xa thường gặp trong ca khúc. Thí dụ: chuyển từ cung C sang cung Cm.
 
– khi xem nốt chủ âm là nốt bậc 5 của cung sẽ chuyển tới và cung mới này phải thuộc điệu thức khác với điệu thức của cung chánh. Thí dụ: chuyển từ cung C sang cung Fm – vì C là bậc 5 trong cung Fm (vì chuyển từ cung C sang cung F là chuyển cung gần) hoặc chuyển từ cung Em sang cung A.
 
– khi xem nốt bậc 1, bậc 3 và bậc 5 của cung chánh là nốt bậc 3 hoặc bậc 5 của cung sẽ chuyển tới đối với trường hợp chuyển cung xa với điệu thức trưởng.
 
xem nốt bậc 1 của cung chánh là nốt bậc 3 của cung chuyển tới
Soạn: HA 1019211 gửi đến 996 để nhận ảnh này
 
xem nốt bậc 3 của cung chánh là nốt bậc 5 của cung chuyển tới
Soạn: HA 1019213 gửi đến 996 để nhận ảnh này
 
xem nốt bậc 5 của cung chánh là nốt bậc 3 của cung chuyển tới
Soạn: HA 1019215 gửi đến 996 để nhận ảnh này
 
Người sáng tác giai điệu có thể chuyển cung ngay khi bắt đầu giai điệu hoặc trong khi tiến hành giai điệu. Tuy nhiên, cách tốt nhất là nên chuyển cung vào đoạn giữa của giai điệu, khi mà người nghe đã có đủ thời gian để hiểu ý chính.
 
Số lần chuyển cung cũng nên tương thích với chủ đề giai điệu. Như vậy, đối với chủ đề đơn giản, nên hạn chế việc chuyển cung và ngược lại có thể chuyển cung nhiều lần đối với chủ đề kịch tính hoặc mê say, đắm đuối.
 
Hơn nữa, bản chất của việc chuyển cung cũng phải có tương quan với chủ đề của giai điệu. Chính vì vậy mà đối với chủ đề buồn, giai điệu được chuyển sang cung thứ hoặc sang cung trưởng có 1 hoặc nhiều dấu giáng ở khóa (dù là cung trưởng nhưng do có nhiều dấu giáng nên mang màu sắc buồn man mác tương tự như cung thứ).
Tuy nhiên, các qui định trong âm nhạc thường có nhiều trường hợp ngoại lệ và chỉ có tâm hồn, trái tim của người soạn nhạc mới chính là kim chỉ nam đúng đắn trong việc hình thành các giai điệu đẹp.
 
8. Viết Giai Điệu Ở Điệu Thức Thứ:
 
Điệu thức thứ có 3 loại: (1) thứ tự nhiên (natural minor), (2) thứ hòa điệu (harmonic minor) và (3) thứ giai điệu (melodic minor). Vì sự đa dạng này mà điệu thức thứ mang tính uyển chuyển, hấp dẫn và diễn đạt màu sắc hơn điệu thức trưởng. Và cũng vì đặc tính này nên đã hình thành quan niệm: giai điệu soạn ở điệu thức thứ là những giai điệu buồn. Điều này đúng vì rất nhiều giai điệu buồn được soạn ở điệu thức thứ nhưng cũng không hiếm có những ca khúc tươi vui, rộn ràng được viết ở điệu thức này.
Soạn: HA 1019217 gửi đến 996 để nhận ảnh này
 
Việc phối hợp các thể trên của điệu thức thứ trong giai điệu tùy theo cảm xúc và ý đồ của người soạn giai điệu. Điều quan trọng là đừng tự đóng khung mình cứng ngắt vào điệu thức. Sự diễn đạt tình cảm của giai điệu không nằm ở điệu thức mà phụ thuộc vào sự tiến hành của các nốt cùng tiết nhịp của giai điệu. Cũng giống như điệu thức thứ, không hiếm giai điệu lắng đọng, đượm buồn được viết ở điệu thức trưởng.
 
9. Cấu Trúc Bên Trong Của Đoạn Giai Điệu:
 
Cấu trúc bên trong của một đoạn giai điệu được hình thành bằng 4 cách khác nhau:
 
– bằng một đoạn khởi ý và những biến tấu của nó;
– bằng một đoạn khởi ý, những biến tấu của nó và chất liệu tự do khác;
– bằng 2 đoạn khởi ý và những biến tấu của chúng (những câu nhạc nhiều hơn 2 đoạn khởi ý hoặc 2 đoạn khởi ý cộng với chất liệu tự do rất hiếm thấy)
– bằng giai điệu tự do (không có lặp lại đoạn khởi ý)
 
10. Cấu Trúc Bên Ngoài Của Đoạn Giai Điệu:
 
Cấu trúc bên ngoài của một đoạn giai điệu là hình dáng tổng thể, độ dài và hình thức tự do hoặc cân đối của đoạn giai điệu ấy. Một đoạn giai điệu được kết trọn (kết về chủ âm) được gọi là đoạn giai điệu độc lập.
 
Giai điệu tự do: là giai điệu
 
+ không có vạch ô nhịp hoặc không có ký hiệu nhịp.
+ giai điệu với độ dài bất thường: 3, 5, 7, 9, 10 ô nhịp hoặc tương tự như thế.
 
Giai điệu cân đối: là giai điệu
 
            + có độ dài 4 hoặc 8 ô nhịp.
            + có độ dài 2 hoặc 16 ô nhịp (ít thông dụng).
 
Giai điệu lặp lại:
 
Rất nhiều bài nhạc và ca khúc thuộc dạng cân đối này: đoạn nhạc mở đầu được lặp lại ngay tức thì sau khi kết giữa hoặc kết hoàn chỉnh (kết trọn vẹn). Sự lặp lại này có thể được ký hiệu bằng ô nhịp vạch đôi với 2 dấu chấm hồi tống (dấu lặp lại), hoặc được viết lại đầy đủ lần thứ 2.
 
Sự lặp lại này còn có thể được biến đổi bằng cách:
 
            + nếu là kết giữa thì đoạn lặp lại thường kết hoàn chỉnh (kết trọn vẹn);
            + thêm các nốt hoa mỹ;
            + thay đổi chất giọng hát;
            + thay đổi cách đệm nhạc;
            + thay đổi màu sắc nhạc cụ.
 
11. Cấu Trúc Giai Điệu:
 
Giai điệu được hình thành từ việc xếp đặt các cấu trúc bên ngoài của câu nhạc theo một trật tự nào đó. Nhìn chung, cấu trúc giai điệu có thể gồm từ 1 đến 3 phần: phiên khúc (verse), điệp khúc (chorus) và phần kết (coda).
 
Cấu trúc trong các giai điệu thường gặp như sau:
 
+ chỉ một đoạn duy nhất: a – a
+ đoạn a – đoạn a'
+ đoạn a – đoạn b
+ đoạn a – đoạn a' – đoạn b
+ đoạn a – đoạn b – đoạn a
+ đoạn a – đoạn b – đoạn b' – đoạn a
 
v.v... và cấu trúc dài nhất là:
 
+ đoạn a – đoạn a' – đoạn b – đoạn b' – đoạn a – đoạn a' – đoạn coda
 
Đừng tự giới hạn mình trong khuôn khổ cấu trúc nhưng một giai điệu quá dài, nếu không biết xử lý tốt, chắc chắn sẽ không còn tính thống nhất trong phong cách và sẽ trở nên luộm thuộm.
 
Tóm Tắt Về Cách Viết Giai Điệu
 
 
1. Cách viết giai điệu đẹp bao gồm:
 
            – chọn đường cong giai điệu
 
            – trạng thái động và nghỉ xen kẻ nhau
 
            – xử lý tinh tế điểm cao trào
 
            – sẳn sàng viết lại
 
            – thống nhất trong phong cách
 
2. Âm cao nhất trong giai điệu thường chỉ xuất hiện một lần để tạo cao trào. Việc cố ý lặp lại âm cao nhất này chỉ dùng khi:
 
            – muốn tạo hiệu quả mơ màng, thư giãn (như trong giai điệu ru hoặc trong thánh ca)
 
            – muốn tạo cao trào mạnh mẽ (như trong những đoạn kịch tính)
 
3. Chọn điểm dừng. Điểm dừng giai điệu có 2 loại:
 
            – điểm dừng không hoàn chỉnh (bất kỳ âm nào trừ âm chủ)
 
            – điểm dừng hoàn chỉnh (âm chủ)
 
4. Sau một bước nhảy vọt cao hoặc sau một loạt các bước nhảy nhỏ, nên cho giai điệu chuyển động đi xuống liền bậc.
 
5. Khi tiến hành giai điệu theo thang âm, sau đó phải cho giai điệu chuyển hướng ngược lại, không nên tiến hành tiếp theo cùng hướng.
 
 
6. Vài lỗi thường gặp nên tránh khi viết giai điệu:
 
            – lặp lại quá nhiều một âm
 
            – tiến hành giai điệu theo cùng chiều với chiều tiến hành thang âm ngay trước đó
 
            – đưa vào một yếu tố xa lạ với tính chất chung của giai điệu
 
            – lặp lại một cách đơn tẻ một tiết nhịp ngắn, đứt đoạn
 
7. Tính chất của giai điệu phải phản ánh trí tưởng tượng và trình độ riêng tư của người soạn giai điệu.
Đắc Tâm
(Còn tiếp)
Viết phản hồi
Họ tên
(*)
Email
(*)
Tiêu đề
Điện thoại
Nội dung
Mã số an toàn
Nếu không thấy mã số hãy nhấn vào Cấp lại mã số để lấy mã mới

AlbumCD Thư viện ảnh Lời ca khúc Nhạc Online Diễn đàn GDX