Thường thức âm nhạc
Buổi bình minh của âm nhạc điện tử
[10:05 15/01/2004 (GMT+7)]
Buổi bình minh của âm nhạc điện tử "
Đàn harmonium điện tử đầu thế kỷ 20

Đàn telharmonium - thủy tổ của nhạc cụ điện tử

Ngày nay các nhạc cụ điện tử quá đỗi quen thuộc với chúng ta, những cây đàn organ điện tử hiện đại ngày nay là cả một rừng âm thanh, từ tiếng chim kêu, gió thổi, sóng biển, máy bay... cùng với khả năng pha trộn tiếng để có những âm thanh lạ lùng khác. Tuy nhiên, về trọng lượng và kích thước, những cây đàn điện tử ngày nay nếu so với "vị thủy tổ", thì nó chỉ là một chú bé tí hon. Ít ai biết rằng cây đànđại phong cầm điện đầu tiên do Cahill (Mỹ) chế tạo năm 1901 có trọng lượng rất "khiêm tốn" (khoảng 200 tấn), nhưng chỉ phát ra những âm thanh "thì thầm" như lời chàng trai thủ thỉ bên tai người yêu...

Đàn đại phong cầm điện đầu tiên (của Cahill) có tên gọi là telharmonium, nó được trang bị nhều máy phát điện cơ học có khả năng phát ra một loạt các âm thanh nguyên dưới dạng các dòng điện xoay chiều có tần số khác nhau. Thời bấy giờ chưa có máy khuếch đại âm thanh và loa phóng thanh mà chỉ có điện thoại. Vì vậy Cahill dự định truyền các dao động điện của đàn telharmonium dọc theo các đường dây điện thoại, để mọi người có thể thưởng thức được tiếng nhạc "độc đáo" này trong lúc đàm thoại.
Thời đó đàn telharmonium được nhà soạn nhạc Busoni ca ngợi hết lời. Tuy nhiên, telharmonium cùng nhiều nhạc cụ tương tự ra đời sau đó cũng không khắc phục được những nhược điểm của nó để chinh phục giới âm nhạc, nó chỉ là những là những món đồ chơi cồng kềnh nằm trong phòng thí nghiệm chứ chưa thực sự bước lên sân khấu. Mãi đến khi những phát minh về vô tuyến điện của Alexandre Popov và sự xuất hiện những bóng đèn radio đầu tiên cùng máy tăng âm, đàn điện tử mới thật sự phát triển nở rộ và mở ra kỷ nguyên cho âm nhạc điện tử.
Từ sự  tình cờ của Léon Termen
Máy Termenvox và máy Illumovox do Léon termen chế tạo
Năm 1919 nhà vật lý học người Nga là Léon Termen được giao nhiệm vụ nghiên cứu phương pháp phát hiện các vật bằng hệ thống vô tuyến điện và các làn sóng điện. Termen đã nhanh chóng hoàn thành một thiết bị phát hiện được mọi vật di chuyển tới gần bằng cách tạo nên một tiếng rít trong ống nghe. Sau đó ông chế tạo một thiết bị đo tỷ trọng và hằng số điện môi các chất khí.
Là một người mê say âm nhạc và chơi đàn violoncello, có lúc ông chợt nghĩ sẽ kết hợp những tiến bộ của khoa học để thay thế những phương tiện giao lưu âm nhạc đã hình thành bao thế kỷ nay.
Một hôm đang ngồi trước thiết bị đo tỷ trọng các chất khí, những ngón tay của ông vô tình làm những động tác trong khoảng không như khi chơi violoncello. Không khí ở đó bị dao động một chút nên máy đã phát ra một âm thanh trầm gần như một tiếng nhạc. Ngạc nhiên, ông đưa tay đến gần tụ điện và thấy âm thanh phát ra cao hơn. Ông thử cử động ngón tay như khi chơi violoncello, lần này những âm thanh ấm áp vang lên, rồi một "giai điệu" hình thành...
Chỉ mất vài ngày, Termen đã chế tạo được chiếc máy étherphone, sau này một nhà báo đã gợi ý nên gọi nó là termenvox (giọng nói của Termen). Máy này dựa trên nguyên lý của máy phát hiện các vật bằng sóng vô tuyến điện và máy đo tỷ trọng các chất khí mà trước đây Termen đã chế tạo ra nó.
Máy termenvox gồm hai máy phát dao động điện: một máy phát "hở" gồm một tụ điện có một tấm được kéo dài ra ngoài nối với một thanh kim loại làm nhiệm vụ một ăng-ten. Các động tác tay trong không khí trước cần ăng-ten đã làm thay đổi tần số các dao động điện trong máy phát. Nhưng muốn nghe được các tần số này, máy phát "hở" (được điều khiển) phải tác động qua lại với máy phát "kín" (không được điều khiển). Các tần số riêng của hai máy phát phối hợp nhau sẽ tạo nên hiện tượng tăng cường hoặc giảm bớt dao động theo chu kỳ mà trong vật lý học gọi là phách. Các phách đó tạo nên tần số âm phổ từ vài chục tới hàng ngàn Hz trong 1 giây và các dao động đó được khuếch đại bằng một bằng một bóng đèn điện tử.
Thời bấy giờ chưa có loa điện nên để biến dao động thành âm thanh, Termen đã dùng các ống nghe điện thoại thông thường, nhưng âm thanh chúng quá nhỏ, Termen đã chế ra ống nghe lớn bằng chiếc đĩa và lắp thêm vào một loa bằng giấy khiến âm thanh mạnh hẳn lên.
Những buổi biểu diễn thử nghiệm
Léon Termen đang biểu diễn với máy Termenvox
Léon Termen cùng máy termenvox bước vào cuộc thử thách đầu tiên tại "Hội nghị điện kỹ thuật nước Nga lần thứ 8" năm 1921 tại Maxcơva. Ông cảm động bước lên sân khấu, trong số thính giả, ông nhận ra một số nhà bác học nổi tiếng như: Krjijanovski, Bontch Brouévitch, Châtelain... Sau khi giới thiệu vắn tắt hoạt động của máy, với những uốn lượn mềm mại của bàn tay Termen, những âm thanh du dương, lạ kỳ, hư ảo... phát ra những giai điệu của các tác phẩm Con đầm pích (Tchaikovski), Con thiên nga, trích vở Hội trá hình của các loài vật (Saint-Saëns)... Sau buổi biểu diễn ngắn đó, Termen được hoan nghênh như một nghệ sĩ thực thụ...
... Một tháng tiếp theo, trên các mặt tường đường phố Maxcơva tràn ngập áp-phích thông báo những buổi "hoà nhạc" của Termen, đã thu hút đông đảo quần chúng đến thưởng lãm.
Termen đã biểu diễn gần 180 buổi ở các thành phố thuộc Liên Xô cũ như: Nijni Novgorod, Iaroslavl, Pskov, Minsk... Nhạc cụ của ông được cải tiến dần dần và Gs. Ioffé đã tặng ông một số loa điện đầu tiên được chế tạo làm hiệu quả của những buổi biểu diễn tăng lên rõ rệt.
Khởi đầu cho âm nhạc điện tử thế giới
Lúc bấy giờ, các nước Tây Âu chưa biết đến nhạc cụ điện tử. Năm 1927, Termen thực hiện chuyến lưu diễn nước ngoài, ông lần lượt biểu diễn ở Berlin, Paris, London, New York... Ở đâu ông cũng được tiếp đón và hoan nghênh nồng nhiệt, tên ông được ghi vào danh sách 25 nhân vật nổi tiếng thế giới hồi đó.
Những năm 20 và 30 (của thế kỷ 20), ngoài những nhạc cụ như máy termenvox, còn có các nhạc cụ khác như trautorium của Trautwein (Đức), ondes musicales của Martenot (Pháp), đại phong cầm điện do Laurencu Hammond - một người thợ sửa đồng hồ ở thành phố Chicago (Mỹ) phát triển dựa trên những nguyên tắc đàn telharmonium của Cahill. Đối với đàn guitare, mandoline, người ta còn thực hiện đơn giản hơn nữa bằng cách gắn vào mặt đàn một đầu máy quay đĩa (như loại vẫn dùng trong các máy quay đĩa điện) để biến đổi các dao động cơ học thành xung điện, các xung điện này được khuếch đại và truyền tới loa. Các loại đàn này thường phát ra âm thanh mạnh, thích hợp với các buổi dạ hội hoặc các buổi biểu diễn nhạc tạp kỹ.
Từ đó, các nhạc cụ điện tử liên tục ra đời và ngày càng được cải tiến hoàn thiện hơn, cho nhiều âm thanh đa dạng, độc đáo hơn, chúng đã mở ra một trang mới trong lịch sử âm nhạc thế giới. Nhưng ngay từ buổi bình minh của mình, âm nhạc điện tử cũng đã phải đối mặt với những ý kiến phản bác...
  • Hữu Trịnh
Viết phản hồi
Họ tên
(*)
Email
(*)
Tiêu đề
Điện thoại
Nội dung
Mã số an toàn
Nếu không thấy mã số hãy nhấn vào Cấp lại mã số để lấy mã mới

AlbumCD Thư viện ảnh Lời ca khúc Nhạc Online Diễn đàn GDX