Lý luận - Phê bình
Cuộc phiêu lưu rạng rỡ của Hip - Hop
[16:42 04/08/2003 (GMT+7)]
Cuộc phiêu lưu rạng rỡ của Hip - Hop "

Jeff Chang - Bình luận viên cao cấp, Giám đốc trang Internet “360 hiphop.com” phụ trách chuyên mục Âm nhạc, lối sống, văn hóa Hip – hop và chính trị)

Văn hóa Hip – hop được sinh ra trong ngọn lửa nổi loạn giữa những năm 1970. Xuất phát từ Bronx, nó đã lan tràn toàn thế giới để trở thành tiếng nói của cả một thế hệ.

Suốt mùa hè năm 1975, mạn Nam khu vực Bronx rực cháy. Các quan chức thành phố NewYork thừa nhận họ không thể nào đập tắt mọi đám cháy và cũng chưa thể điều tra được nguồn gốc gây ra cháy. Tình hình hỗn loạn. Vào một ngày oi bức tháng 6, 40 căn nhà đã cháy rụi trong vòng ba giờ đồng hồ.

Đây không phải là những đám cháy của lòng phẫn nộ, đã đốt cháy Watts (ngoại ô Los Angeles) năm 1965, Newark năm 1967 hay Saint Louis và nửa tá thành phố khác sau vụ ám sát mục sư Martin Luther King. Đó là những đám cháy của tâm trạng bị bỏ rơi.

Như nhà báo chuyên về Hip – hop, S.H.Femandez đã nhấn mạnh khu Bronx sau thế chiến thứ II đã từng là miền đất hứa của những gia đình Mỹ gốc Phi châu, Puéctô Ricô, Italia, Ailen và Do thái. Nhưng khi các ngành công nghiệp chuyển dịch lên vùng ngoại ô phía Bắc, giá trị bất động sản giảm sút, người da trắng cũng bỏ chạy theo để lại một khối di cư mà đại bộ phận là nghèo khổ và da màu. Giới chủ sỡ hữu những khu nhà ổ chuột đã mướn bọn lưu manh châm lửa đốt sạch những dãy nhà đã bị mất giá nhằm xua đuổi những người đang ở thuê để nhận được hàng triệu đô la tiền bảo hiểm Hip – hop, như người có thể nói đã được sinh ra trong khói lửa.

Khi vui chơi thay thế lao động

Như nhóm nhạc Rap Grandmaster Flash và The Furious Five đã giải thích trong tờ The Message những khu ổ chuột ở NewYork từng mang lại sức sống cho Hip – hop, là những không gian mà nhà nước không hề ngó ngàng tới, ở đó giấc mơ tự do đang lụi tàn. Ca sĩ nhấn giọng: “Nền giáo dục mà tôi thụ hưởng chỉ là con số không, lạm phát ở mức hai con số, tôi không thể lên tầu đi làm vì nhà ga đình công”. Nhưng chính những khu dân cư ấy đã trở thành trung tâm của sự đổi mới tinh thần đầy sức sáng tạo.

Trước đây, vào những năm 1920 và 1930, khi mà những nhân vật huyền thoại của nhạc Jazz sau này như Charles Mingus chỉ mới lơn, thanh niên có thể trông cậy vào một mạng lưới bạn bè, những nhà bảo trợ, dan nhạc và các phòng họp công cộng để học chơi một thứ nhạc cụ và và tìm cach hướng ngiệp. Tuy nhiên, vào cuối những năm 1970, nạn thất nghiệp đã lan rộng và giáo dục âm nhạc kiểu này trở thành một thư xa xỉ đối với phần lớn các gia đình. Thế hệ mới tìm thấy trong trò chơi một hình thức thay thế cho lao động, như nhà văn Mỹ gốc Phi châu, Robin D.G.Kelly,đã ghi nhận. Theo tập quán của Jamaica tổ chức các buổi khiêu vũ ngoài trời, những thanh niên da đen và Puéctô Ricô đã nén nối các dàn stereo của họ vào một mạng điện đèn đường của thành phố, và cuộc vui bắt đầu.

Sử dụng những đĩa nhựa làm dàn bè, hai đế xoay đĩa, một bộ phối ân và một tăng âm làm một công cụ, nhómBlach Art đã lấy lại phong độ vào năm 1974 – 1975. Vào thời kỳ đó, Kool Herc, một nhà giới thiệu nhạc giân gian (disc jockey) từ Jamaica di cư đến, đã dần dần nổi danh ở khu Bronx, nhờ những “break” anh ta không ngừng đưa vào bầu không khí ám khói: đó là những trích đoạn một bài hát đôi khi chỉ dài chừng hai giây mà anh ta cho “treo lại” để mặc cho dàn nhạc chìm ngập trong nhịp điệu. Bằng cách xử dụng những “break” kép (thực hiện với cùng một đĩa chạy qua hai đế xoay đĩa) rồi tăng sức ép khiến sự kích đọng thêm mạnh liệt, các DJ (disc jockey), nhà giới thiệu nhạc dân gian như Herc hay Afrika Bambaataa, đã tạo ra một thẩm mỹ học mới vừa làm thoả mãn công chúng, lại vừa làm cho họ phải luôn mong ngóng chờ đợi.

Từ ngữ cũng là vũ khí.

Những xoáy nhịp điệu đã trở thành những biểu tượng của tự do. Trong thiời gian được “khắc” lại bởi “break”, các vũ công vương rộng ra. Một thể loại âm nhạc mới – bắt nguồn từ Funk, Disc, Rock, Jazz Afrobeat, hay từ Reggae – đã đưa tới những hình thức mới lạ về nhảy nhào lộn mà người ta gọi là breakdance hay b-boy. Không còn thụ động nữa, khán giả cũng tham dự vào một cuộc đối thoại thật sự với các DJ.

Các DJ ở New York đã bắt đầu sử dụng các “chủ trò” (Master of ceremony) để “hăm nóng” công chúng. Với thời gian, các “chủ trò” (MC) tự họ cũng trở thành những nhân vật rất hấp dẫn, ngâm nga nhịp những bài thơ quen biết hoặc ứng tấu những bài khác, MC tự biện thành người đại diện của khán giả trên sân khấu. Công chúng hưởng ứng các bài phát biểu thau thau bất tuyệt của họ, cuời rộ lên trước những đoạn tếu hóm hỉnh, cổ vũ những chuyện khoác lác và cùng chia sẽ nỗi buồn chán của họ trong khi họ tô điểm nhịp điệu bằng hững từ ngữ mà họ nhấn giọng bằng tiếng Anh. Các thi sĩ của nhóm Black Art, những “đấng cứu tinh” của Black Panthers và những phần tự cuồng nhiệt cách mạng khác có giọng điệu cứng rắn, lấy từ ngữ làm vũ khí. Thế hệ mới của những ca sĩ Rap ( nhạc với lời ca ứng khẩu và nhịp điệu dằn mạnh) để mặc cho lời tuông ra thoải mái, cơ hồ như để tìm kiếm một khoảnh khắc giúp họ thoát ra khỏi cảnh hỗn loạn trên đường phố. Nền văn hoá bình dân Mỹ luôn dành một không gian rộng rãi cho các cách thức biểu đạt đầy tính sáng tạo của tầng lớp cần lao.

Trong khoảng ba chục năm qua, rất nhiều doanh thương môi giới đã làm giầu nhờ phát hiện được xu hướng thời thượng của các khu dân nghèo da đen và lai đen. Vào những cuối năm 1970, chủ nhân các hãng đĩa hát da đen và Do Thái ở khu Harlem nhận thấy Hip-hop rất được dân chúng hâm mộ nên đã đổ xô nghi âm các nghệ sĩ nổi tiếng nhất. Những nhà doanh nghiệp ấy, về mặt cá nhân và địa lý, rất gần gũi với loại âm nhạc này. Khi một album của Sugar Hill gang nhan đề Rapper's Delight (Niềm vui của ca sĩ Rap) tạo ra sự bất ngờ trở thành đĩa hát nổi tiếng nhất trên thế giới thì những băng sản xuất đĩa lớn đã bắt đầu đánh hơi quanh khu dân cư New York để tìm ra một album nổi tiếng mới. Năm 1980, Kutis Blow cho ra đời một album Rap cực dài đầu tiên mang nhãn hiệu một nhà sản xuất đĩa nổi tiếng. Nền văn hóa Hip-hop đã xuất hiện và sẽ trở thành một nền văn hóa mạnh mẽ nhất của thanh niên thế giới vào cuối thế kỷ 20

Cho đến cuối những năm 80, không thể phủ nhận New York là trung tâm của nền văn hóa này.Phong trào rất thịnh hành của những họa sĩ vẽ tranh trên tường đã cho thấy nội dung rõ ràng của văn hóa Hip-hop. Những nghệ sĩ trẻ sống ngoài vòng pháp luật, bất chấp hàng rào thép gai điện tử và đội cảnh vệ có vũ trang, đã đột nhập các ga điện ngầm ở New York để vẽ lên tường, bằng những bình bơm sơn, những ký hiệu tượng hình rực rỡ đủ màu sắc. Cứ mỗi khi một đoàn tầu dừng lại trong ga, Hip-hop lại đập vào mắt mọi người của các xã hội đáng kính, như một cử chỉ tục tĩu.

Vào thời kỳ đó, chính quyền Reagan đã tấn công vào “Nhà nước phúc lợi”hủy bỏ mọi trợ cấp cho người nghèo, để cho những cơ quan phụ trách nhà ở trở thành các ổ tham nhũng, đồng thời chấm dứt hàng loạt chương trình của Chính phủ. Những nghệ sĩ Hip-hop liền mở cuộc phản kích, phát đi những tín hiệu như báo The Message. Nhóm The Furious Five (5 kẻ nổi giận) cảnh báo: “đừng xô đầy tôi đền bước đường cùng. Tôi đang ở bên bờ vực thẳm. Tôi đang ra sức trấn tĩnh lại. Đôi khi tôi đang đứng trước một khu rừng rậm và tự hỏi làm thế nào để khỏi đâm đầu vào đó”.

Trên mặt trận công nghệ, các nghệ sĩ Hip-hop đã có những bước tiến lớn. Đại bộ phận nhạc sĩ Rock của những năm 80 cảm thấy bối rối trước kỹ thuật Sampling mới, tuy nhiên các nhà sản xuất nhạc Rap đã kịp thời chế tạo được một chiếc máy đập nhịp làm cho nhịp điệu mỗi lúc một dầy đặc và dồn nén. Khi phong trào chống apácthai lên tới đỉnh cao ở Mỹ, những nhóm như Boogie Down Production hay Public Enemy đã mở rộng chủ nghĩa thực hiện xã hội của Rap sang những cuộc thảo luận về hành động chíng trị.

Tuy nhiên, những quan điểm cao cả của chủ nghĩa dân tộc cách mạng và chũ nghĩa duy linh hardrock đã đột ngột quay trở về với đường phố vào năm 1989. Một nhóm thanh niên chừng 20 tuổi, tự xưng là Niggas with Attitude (Tư thế người da đen) đã phát hành cái sẽ trở thành một bài thánh ca của thế hệ mới: Gangsta Gangsta. Trong vòng chưa đầy 6 tuần, album này đã giành được giải “đĩa vàng” với trên 500.000 đĩa được bán ra. Hip-hop đã được đưa vào trung tâm của nền văn hóa thế giới.

Với album Straight out of Compton, trung tâm của Hip-hop đã chuyển tư New York sang Los Angeles. Vào giữa nhiệm kỳ của Reagan, Compton là một trong ngày càng nhiều khu dân cư chịu thiệt thòi nhất ngay giữa lòng thành phố, ở đó công nghiệp kiệt quệ, sự phi tập trung hóa, nạn buôn bán ma tuý, cuộc tranh chấp giữa các băng đảng, nạn trục lợi bằng mua bán vũ khí và hành vi tàn bạo của cảnh sát, tất cả những cái đó đã kết hợp với nhau để phá vỡ sự ổn định của các cộng đồng nghèo khổ. Hỗn loạn đã bắt đầu và còn tồn tại lâu dài. Rap Gangsta là băng nhạc của tình trạng hỗn loạn đó. Những chuyện kể từ Compton, kết hợp huyền thoại với địa điểm, có thể được áp dụng ở bất cứ khu dân nghèo nàn. Từ Portland đến Paris, mỗi khu đều có một câu chuyện để kể lại.

Những câu chuyện về “Gangsta” với đầy rẫy những người “da đen” say rượu, nghiện ma tuý, hay cám dỗ, vô trách nhiệm, tội phạm hay giết người ( mà người vi như những phóng sự báo chí khi gọi chúng là “thực tế Rap”), dường như đã đáp ứng những mong đợi của các vùng ngoại ô. Khi con số học sinh càng lai tạp (đa dạng hóa) thì đám thanh niên càng không quan tâm đến nền văn hóa của người da trắng. Năm 1988 việc phát trên Đài truyền hình MTV chương trình “Yo MTV Raps” đã làm cho phong cách đô thị Mỹ gốc Phi châu, Chicago và Latino ngày tức khắc có thể đến được với toàn thế giới. Với những yêu sách nẩy sinh từ đường phố, cuộc nổi loạn của đám thiếu niên, những khuôn mẫu đô thị và quan điểm cá nhân chủ nghĩa của nó (“Tôi muốn có phần bánh ngọt của tôi”). Gangsta Rap đặc biệt thích hợp với thanh niên đã lớn lên cùng với chủ nghĩa phân biệt chủng tộc và chế độ Reagan. Nó không còn là những dân ca tôn giáo của người da đen về cuộc đấu tranh đòi quyền công dân. Vần điệu của nó mộc mạc, dữ dội, vô kỹ luật, thô lỗ, “ da đen hóa”, thường có xu hướng chống đồng tình luyến ái và ghét phụ nữ.

Gangsta Rap đang trở thành một trận tuyến mới trong cuộc đấu tranh giữa các nền văn hóa. Khi trinh phục được những cộng da trắng khá giả, Gangsta Rap đã gây nên sự phẫn nộ của những phần tự bảo thủ về văn hóa như Bob Dole và tân tự do như C.Delores Tucker, những nhân vật này đang tổ chức các hình thức trấn áp mới. Thậm chí Gangsta Rap còn len cả vào những cuộc thảo luận của tổng thống.

Một số nhà quan sát tiến bộ rất ngạc nhiên khi thấy loại âm nhạc này lại do những nhà sản xuất băng đĩa nhạc phản động phát hành. Tuy nhiên, sự phát triển không còn gì cưỡng nổi của nó đã vượt ra ngoài mọi hình thức kiểm soát. Trong những năm 1990, các nhà sản xuất băng đĩa lớn chưa hề có được một ý niệm nào về thị trường nhạc Hip-hop sẽ phát triển ra sao. Khác với nhạc Rock, đã “ổn định” từ lâu, nền văn hóa này như một đứa trẻ hoang dã mà mỗi hành vi, cử chỉ đều khiến ta bất ngờ.

Sau những cuộc bạo loạn ở Los Angeles và việc cảnh sát đánh dập dã mang người lái xe ôtô Rodney Kinh (1991). Gangsta Rap và Hip-hop đã nhanh chóng vươn tới đỉnh vinh quang về thương mại. Đã có lúc album The Chronic của Tiến sĩ Dre đã đưa Gangsta Rap ra khỏi thế giới của các khu dân cư nghèo, để ca ngợi chủ nghĩa hưởng lạc ma tuý. Âm vang của chất crôm được trau chuốt đã góp phần đưa album này vào chương trình của các đài phát thanh đại chúng. Như đài MTV và báo chí Hip-hop đang bành trướng mạnh mẽ đã giới thiệu, những nghệ sĩ như Tupac Shakur – người con đã quá cố của một nhà cách mạng trong phong trào Black Panthers – đã góp phần làm cho sự chống đối không hoàn toàn là công cụ của một cuộc chiến tranh văn hóa mà chỉ đơn thuần là một dấu hiệu đặc trưng của tuổi trẻ.

Hiện tượng tập trung của ngành công nghiệp âm nhạc cũng đang làm biến đổi bối cảnh của Hip-hop. Từ đầu cho đến giữa những năm 1990, nhiều nhà sản xuất băng đĩa độc lập, đã từng góp phần phổ biến rộng rãi loại nhạc này, đã bị các hãng mua lại. Kết quả là những nhóm nhạc cơ bản trên đường phố không còn đạt đến những đỉnh cao trong danh sách các đĩa nhạc bán chạy nhất. Các công ty quản lý các nghệ sĩ bắt đầu “bán” ra các ngôi sao ngày này tao nhã hơn nhằm chuẩn bị cho một cuộc chấn hưng Hip-hop kiểu mới, xử dụng kỹ thuật số và sáng tạo cho đài phát thanh, đã trở thành thứ nhạc Pop của đại chúng.

Được sự hậu thuẫn của những trùm phát thanh băng đĩa, các ngôi sao Hip-hop thường bán được 500 đĩa hoặc hơn nữa, ngày từ Album đầu tiên của họ. Một nửa tá tạp chí đã được tung ra thị trường để tận dụng khoản đô la chi cho quảng cáo. Các doanh nghiệp lớn ở Hollywood cũng không thua kém, đã biến các ca sĩ nhạc Rap như LL.Cool J và Ice Cube thành những ngôi sao đa truyền thông. Những nghệ sĩ hạng hai cũng đề nghị ký hợp đồng quảng cáo cho những sản phẩm như nước ngọt Sprite và quần áo Gap. Nhà xuất bản Russell Simmons đã gọi thế hệ Hip-hop là người xây dựng nhãn hiệu lớn chưa từng thấy trên thế giới. Những kẻ say mê nó đã trở thành những người tiêu dùng

“Tư bản đang tiêu huỷ những sắc thái của một nền văn hóa”.

Như tác giả Mỹ Don Delillo đã viết “tư bản đang tiêu hủy những sắc thái của một nền văn hóa” chắc chắn Hip-hop đã biến thành nền văn hóa nhân dã của toàn thế giới. Tại Kênia, thanh niên đội mũ lưỡi trai của dân đánh bóng chày mang nhãn hiệu Adidas, đi giầy Nike, vào tổ chức những buổi hòa nhạc Rap giống hệt những lễ hội Bambaata của khu Bronx xưa kia. Nên coi đây là bản sao của một sự chống đối thật sự hay là một chiến thắng của chủ nghĩa tư bản thế giới?

Dẫu sao nến văn hóa này chứa dựng cái chìa khoá giúp ta hiểu được cả một thế hệ. Sinh ra trong khối lửa, nó sẵn sàng châm lên những ngọn lủa mới. Nhạc Rap luôn quý trọng những ai “đại diện” cho công chúng của nó. Nếu người ta có thể thấy ở loại nhạc này một cách nhượng bộ những bản năng thấp hèn nhất, thì những người bênh vực nó có thể đáp lại rằng nó biết cách nói với giới trẻ giống như cách họ tồn tại và ở nơi nó đang sống.

Dù thế nào, ngày càng có nhiều người cho rằng nền văn hóa này mang tính giải phóng. Trong các đô thị trên thế giới, giới trẻ đang xử dụng Hip-hop để tổ chức cuộc đầu tranh chống chủ nghĩa chủng tộc, chống bạo hành của cảnh sát và các khu liên hợp công nghiệp chẳng khác vì nhà tù. Đối với họ, văn hóa và chính trị không hề tách rời nhau. Và đó chính là chiếc chìa khoá của lịch sử: Hip-hop, sinh ra từ các đám cháy tàn khốc của những năm 1960 – 1970, đã khơi gợi ngọn lửa hy vọng mới trong lòng thế he mới. Ngọn lửa làm trong sạch cuộc sống rồi sẽ đến.

Mọi thể loại âm nhạc, ngay dù mới nhất, không phải là một cái gì được tìm ra mà là một các gì tái xuất hiện từ nơi nó được chôn vùi, yên nghỉ trong ký ức, còn chưa nghe thấy được như một giai điệu nhưng đã được khắc nghi trong chiếc đĩa bằng da thịt.

JEAN GENET, Nhà văn và nhà soạn kịch Pháp (1910 – 1986)

Viết phản hồi
Họ tên
(*)
Email
(*)
Tiêu đề
Điện thoại
Nội dung
Mã số an toàn
Nếu không thấy mã số hãy nhấn vào Cấp lại mã số để lấy mã mới

AlbumCD Thư viện ảnh Lời ca khúc Nhạc Online Diễn đàn GDX