Lý luận - Phê bình
Cuộc hôn nhân giữa giai điệu và ca từ có phải bao giờ cũng tốt đẹp?
[20:52 08/09/2003 (GMT+7)]
Cuộc hôn nhân giữa giai điệu và ca từ có phải bao giờ cũng tốt đẹp? "

Ngay từ khi con người có tiếng nói, ca khúc đã được khai sinh, đánh dấu sự kết duyên giữa ngôn từ và âm nhạc. Vì thế, các nhà lý thuyết âm nhạc định nghĩa ca khúc là một bản văn được xướng lên thành cung giọng, giai điệu. Hay nói cách khác, bản văn và dòng ca (giai điệu) phải có mối quan hệ chặt chẽ với nhau.

Dòng ca không những phải nói lên được ý tứ của câu văn, mà còn phải giải thích được câu văn cho rõ ràng hơn. Riêng đối với tiếng Việt, dòng ca còn buộc phải phù hợp với dấu giọng. Nếu dệt nhạc và dùng âm luyến láy không khéo, thì câu “Anh đã thương em từ lâu” có thể được nghe thành “Anh đả thương em từ lâu”. Thật tai hại!
 
Thế nhưng phải kết hợp ngôn từ và âm nhạc như thế nào cho hợp lý, cho có tính nghệ thuật cao? Có phải một bài thơ hay lúc nào cũng giao hòa được với một giai điệu đẹp không?
 
Có nhiều cách để viết một ca khúc. Giai điệu âm nhạc có thể được sáng tác trước, sau đó ca từ mới được đặt vào cho phù hợp. Đây là trường hợp đặt lời cho bài nhạc. Có khi, một bài thơ mang nhiều vần điệu, tạo được cảm hứng nơi nhạc sĩ để sáng tác nên giai điệu minh họa cho những vần thơ ấy. Ta gọi đó là phổ nhạc cho thơ. Cũng có thể giai điệu âm nhạc và ca từ tuôn trào ra cùng một lúc. Cả ba cách này có khi xảy ra ở những giai đoạn sáng tác khác nhau trong cùng một tác phẩm.
 
Trong đa số các ca khúc ngoại quốc và một số ca khúc Việt Nam từ xua đến nay, lời thơ và âm nhạc thường của hai tác giả khác nhau. Sự phát triển của thi ca Đức – Áo có liên quan trực tiếp đến tính độc đáo trong ca khúc của F. Schubert (1797-1828), nhà soạn nhạc người Áo, được mệnh danh là “Vua ca khúc” với khoảng 600 ca khúc giá trị trong số đó có 2 ca khúc được nhiều người biết đến: “Serenade” và “Ave Maria”. Cả thơ ca của H. Heine (1797 -1856), J. W.Goethe (1749-1832), J. Schilller (1759 -1805), F. Müller (1749-1825),   cũng đã góp phần quan trọng chuẩn bị cho ca khúc của Schubert ra đời với sự phong phú cả về chủ đề lẫn hình tượng âm nhạc. Các bài hát nổi tiếng: “Bài ai ca của người chăn cừu” (Schäfers Klagelied), “Thiếu nữ bên sa kéo sợi” (Gretchen am Spinnrade), “Bên ánh trăng” (An der Mond), “Em biết vùng đất đó không?” (Kennst du das Land) và ngay cả vài ca khúc được sáng tác vào năm cuối đời như: “Chỉ ai biết được nỗi nhớ thương” (Wer die Sehnsucht kennt), “Cứ để tôi xuất hiện như thế” (So laßt mich scheinen) đều dựa trên thơ của Goethe.
 
Nghệ thuật ca khúc của Schubert được thể hiện đầy đủ nhất trong 2 tập liên ca khúc (song cycle) dựa trên thơ của Müller. Liên khúc thứ nhất: “Cô thợ xay xinh đẹp” (Die schưne Müllerin, 1823) với 20 bài, thống nhất bằng chủ đề về tình yêu, một mối tình bất hạnh giữa cô thợ xay giàu có và một chàng trai nghèo. Liên khúc thứ hai không mang tính trữ tình, thơ mộng của tuổi trẻ, mà trái lại, bao trùm những tình cảm bi thương. Đó là “Con đường mùa đông” (Die Winterreise, 1827) với 24 bài.
 
R.Schumann (1810-1856) kế tục sự nghiệp của Schubert và nâng ca khúc lên một trình độ mới, sâu sắc hơn, tinh tế hơn. Chúng ta đã khá quen thuộc với ca khúc “Serenata” của ông. Khác với Schubert, Schumann đi sâu vào từng câu, từng chi tiết tinh tế của ngôn ngữ. Ca khúc của ông mang tính ngâm ngợi nhiều hơn. Ông cũng sử dụng thơ của Goethe, Heine, Byron (1788-1824),  Schiller để phổ nhạc. Liên khúc “Tình yêu của thi sĩ” (Dichterliebe), gồm 16 bài hát rút từ tập thơ trữ tình của Heine, là một trong những tác phẩm xuất sắc nhất của ông trong lãnh vực này. Giai điệu của các bài hát gần với âm điệu của ngôn ngữ hoặc của các bài dân ca, nên có đặc điểm ngâm vịnh.
 
Dân ca cổ truyền của các nước trên thế giới và các ca khúc cổ điển đều có giá trị văn chương với bản văn là thơ hoặc gần như thơ, nghĩa là có câu cú gọn gàng và thường đi với nhau từng cặp. Nhạc trưởng Clemens Krauss (1893-1954) người Áo, đã chỉ huy lần đầu tiên opera nổi tiếng của Richard Strauss (1864-1949) “Arabella”, khi nói về libretto (tập bản văn của một vở  opera) viết cho “Capriccio” của Richard Strauss : “Phải chăng ngôn từ đã mang sẵn giai điệu của một ca khúc, hay nói cách khác, âm thanh trước tiên đã được nuôi dưỡng trong lời thơ? Cái này ở trong cái khác và vì cái khác. Âm nhạc đánh thức cảm xúc, những cảm xúc này òa vỡ thành ngôn từ, và ngược lại, Trong ngôn từ luôn có một nỗi khắc khoải về Âm thanh và Âm nhạc”.
 
Chúng ta có thể kết luận: chính cơ cấu bản văn, hay đúng hơn, cơ cấu đoạn thơ quy định cơ cấu giai điệu của ca khúc.
 
Trong ca khúc Việt Nam khó tìm thấy những bài hát được viết ở nhịp 5 phách, nhịp 7 phách bởi tiếng Việt là đơn âm (monosyllable). Chính những chữ mang nhiều âm tiết như: “international”, “internationalement” đã quy định nên những loại nhịp 5, 7 phách đó. Ở một chữ có nhiều vần như vậy bao giờ cũng có một vần được nhấn mạnh hơn, đọc cao giọng hơn, thậm chí kéo dài hơn (như ở tiếng Ý) các vần khác. Vần này thường được dệt bằng vài nốt nhạc hoặc bằng một nốt nhạc có trường độ lớn hơn. Như vậy, ngay đến âm tiết của ngôn từ cũng đã quy định thành phần giai điệu.
 
Tuy nhiên cuộc hôn nhân của ngôn từ và giai điệu nhạc không phải lúc nào cũng thuận thảo, hoặc cũng sinh ra những hoa trái đẹp ngon. Có người cho rằng cuộc hôn nhân ấy có thể hợp lý (logic) nhưng nhiều khi không mang chút giá trị nghệ thuật nào. Họ quan niệm rằng việc phổ nhạc cho một bài thơ có thể tạo ra một ca khúc hay nhưng đồng thời cũng có thể giết chết bài thơ đó bởi vì, một cuộc hôn nhân hoàn hảo rất có thể hủy diệt một người đàn ông ưu tú hay một người đàn bà ưu tú, hoặc cả hai. Quan niệm ấy không phải hoàn toàn sai.
 
Một bài thơ trác tuyệt không nhất thiết phải được phổ nhạc hay cứ phổ nhạc là sẽ được “chắp cánh”. Một bài nhạc hoàn hảo cũng không nhất thiết phải được viết lời, cho dù người đặt lời là một thi sĩ tài năng, một nhà văn uyên bác. Đó có lẽ cũng là lý do mà F. Mendelssohn-Bartholdy (1809-1847) cho ra đời thể loại âm nhạc mới qua 8 tập “Lieder ohne Worte” (Songs without words – Tình ca không lời).
   
Âm nhạc và Thi ca có thể được xem như đôi bạn tình gắn bó, tay trong tay, nghệ thuật này hỗ trợ nghệ thuật kia. Thi ca là sự hòa điệu của ngôn từ. Âm nhạc là sự hòa điệu của các nốt nhạc. Cả hai đều có thể được kết hợp lại một cách tốt, hợp lý nhất nhưng cũng có thể đứng riêng một cách tuyệt hảo. Chỉ khi nào vẻ hoàn thiện này không lấn át vẻ hoàn thiện kia, chúng mới tồn tại như Hiểu Biết và Sắc Đẹp trong cùng một con người .
 
Đến như Schubert, mặc dù đa số các ca khúc của ông là phổ thơ của các thi sĩ nổi tiếng, tuy nhiên thi ca không bao giờ lấn át phần âm nhạc. Schubert đã nhấn mạnh các khía cạnh khác nhau của hình tượng trong thơ, với cách đó, ông làm tăng lên tính nghệ thuật của lời ca và đạt tới trình độ cao trong sự hài hòa tinh tế giữa hình tượng văn học và âm nhạc, giữa lời ca và giai điệu. Ca khúc của ông không lệ thuộc vào thi ca mà luôn luôn là những tác phẩm độc lập. Nếu bỏ ca từ đi, một ca khúc của Schubert vẫn có thể là một bản nhạc hòa tấu hay độc tấu tốt, không mất tính hấp dẫn.
 
Trong khi đó, nhiều ca khúc Việt Nam sẽ vang lên không ra sao nếu mất phần ca từ, và mặc dù phần nhạc của chúng do một dàn nhạc nổi tiếng trình tấu. Có nhạc sĩ sáng tác Việt Nam được tôn vinh chỉ vì nhiều ca khúc có lời thật đẹp, nhưng hình tượng thơ và nhạc đôi khi hoàn toàn xa lạ, do đó, người nghe thấy hụt hẫng khi nghe chúng được biểu diễn dưới dạng nhạc hòa tấu.
    
“Ca từ là một nửa cuộc đời của ca khúc”. Có phải quan niệm này lúc nào cũng đúng? Có chắc rằng hễ cứ kết hợp những nét đẹp đặc trưng của nhiều người phụ nữ đẹp nhất thế giới sẽ cho ra một người mẫu hoàn hảo? Mái tóc vàng kim nổi tiếng của Marilyn Monroe, chiếc mũi thanh tú của Cleopatra, bờ môi gợi cảm của Brigitte Bardot hay Claudia Schiffer, cặp mắt đẹp bí ẩn của Mata Hari khi được kết hợp lại (cho dù theo cách hợp lý nhất) có đảm bảo sẽ tạo nên được một khuôn mặt giai nhân khả ái?
                                                                                                                               
                                                                                                                                    Nguyễn Bách
Viết phản hồi
Họ tên
(*)
Email
(*)
Tiêu đề
Điện thoại
Nội dung
Mã số an toàn
Nếu không thấy mã số hãy nhấn vào Cấp lại mã số để lấy mã mới

AlbumCD Thư viện ảnh Lời ca khúc Nhạc Online Diễn đàn GDX