Bàn tròn âm nhạc
Bàn về ”Rock” và ”Rock Việt”
[11:47 25/09/2003 (GMT+7)]
Bàn về ”Rock” và ”Rock Việt” "
Metallica

Giai Điệu Xanh đã khơi dậy một cuộc tranh luận lý thú xung quanh đề tài “Rock Việt”. Có cái gọi là “Rock Việt” không? Thứ nhạc rock Việt Nam ấy mặt mũi ra sao? Và vì sao phong trào nghe nhạc rock, chơi nhạc rock ở Việt Nam xẹp dần như một quả bóng xì hơi?

Đầu tiên, chúng ta hãy chính danh cho “Rock Việt”. “Rock Việt” - nếu có - thứ nhất, nó phải là rock, thứ hai, nó phải Việt.
 
Thế nào là rock?
 
Có thể bắt đầu bằng cách tra từ điển. Việc truy tìm từ nguyên của một thuật ngữ thường dẫn chúng ta đi sai đường nhưng không hẳn là không thú vị. Rock không phảI là đá mà là lắc. Khởi đi từ rock “n” roll, một điệu nhảy thịnh hành ở Mỹ vài thập niên trước đây với những động tác lắc lư và quay cuồng , rồi không còn roll nữa, chỉ còn rock. Đây là nguồn gốc của từ rock trong  rock music.
 
Nếu thế thì bao nhiêu loại  dance music khiến thiên hạ  lắc như điên có phải là rock không? Trong tiếng Anh, rock còn là một ngoại động từ có nghĩa là làm rung chuyển, làm sửng sốt, làm choáng váng. Vậy căn cứ theo từ nguyên, rock music là thứ nhạc làm thiên hạ ù tai, choáng váng!
 
Một ví dụ khác, nếu theo từ nguyên, symphonic music được dịch là nhạc giao hưởng, thứ nhạc sử dụng nhiều nhạc cụ giao hoàcộng hưởng với nhau. Thế thì các dàn nhạc estrade, dàn nhạc thính phòng, dàn nhạc dân tộc cũng là những dàn nhạc giao hưởng, vì làm gì có dàn nhạc nào mà các nhạc cụ lại không giao hoà và cộng hưởng?
 
Thực sự, rock là gì? Các nhà nghiên cứu đưa ra vô số định nghĩa về rock music, từ những định nghĩa đơn giản, thuần kỹ thuật, đến những định nghĩa phức tạp về tâm lý học, xã hội học, văn hoá học…Phần đông các fan của rock chỉ biết rằng rock là một thể loại nhạc sử dụng biên chế dàn nhạc gồm vài cây guitar điện, bộ trống, cùng 1-2 giọng hát. Khi biểu diễn thì nhạc chơi thật “máu”, âm lượng xé màng nhĩ, tiết tấu mạnh và dồn dập, ca sĩ gầm gừ hay gào thét, tóc tai tung toé, quần áo te tua…Nếu rock chỉ là như vậy thì các ban nhạc rock Việt Nam cũng chả thua kém gì rock Âu - Mỹ, cũng đeo xích đeo khoen, cũng biểu tượng đầu lâu xương chéo, cũng te tua tung toé tả tơi và cũng biết làm …hỏng tai thính giả!
 
Nhưng nếu không phải như vậy thì rock là thế nào?
Một số ý kiến tỏ ra sâu sắc bằng những trích dẫn từ báo chí nước ngoài, rằng rock là phản kháng - chống đối, rock là điên cuồng - bản năng, rock là trẻ trung – phá phách, rock là là công nghiệp - hiện đại …gán cho rock đủ các thuộc tính, giống hệt mấy bác thầy bói mù sờ voi: voi là cái cột đình, voi là cái quạt nan, voi là con đỉa khổng lồ …Thế voi là gì? Chả nhẽ voi là voi, vậy thôi? Để nói về voi, chúng ta cần một định nghĩa sinh vật học phức tạp, huống chi một định nghĩa về rock!
 
Tóm lại, nhạc rock là một hiện tượng văn hoá, mà hiện tượng văn hoá nào cũng có xuất xứ, có cội rễ, có lịch sử phát triển, có khu vực ảnh hưởng, có kế thừa và cách tân …Nhạc rock chỉ với lịch sử ngắn ngủi vài chục năm nhưng đã có một thời kỳ vàng son và tạo ra vô số biến thể. Chúng ta có rock nguyên thuỷ, sau đó chia dòng chia nhánh thành hard rock, soft rock, ballad rock, surf rock, alternative rock …rồi kim loại nặng, kim loại nhẹ …đủ thứ trường phái, phong cách. Vậy để chính danh “Rock Việt”, chúng ta sẽ áp dụng định nghĩa nào, mô hình nào?
 
Có ý kiến cho rằng, nhạc rock được phân biệt với các loại nhạc khác ở đề tài tác phẩm. Có ngườI thấy các rocker giống các nhà báo (!?) và nhạc rock phản ánh đời sống rất thời sự, như thể làm báo bằng âm nhạc vậy! Nếu như thế thì phải tôn các rapper lên hàng “đại ký giả” bởi nhạc rap mới đích thực là báo chí! Nhạc rap với lối “hát nói” kiểu Mỹ có thể đề cập đến trăm thứ bà rằn, từ tình yêu, sex, cống rãnh, đói khổ…đến chửi cha mắng mẹ, như anh chàng Eminem hồi nào bị lên án dữ dội rồi lại được giải Grammy tôn vinh hết cỡ!
 
Rock không làm báo làm chí gì hết! Rock có khu vực đề tài riêng và khi hát về các đề tài của mình, các rocker cũng có cách đề cập riêng, có màu sắc riêng khác hẳn pop, country, rap, hip-hop …Nhưng ở đây, chúng ta chỉ đi từ những định nghĩa khái quát nhất, thích hợp với thói quen và khả năng suy luận của các rockfan, từ đó dẫn tới những kết luận mà nhiều rockfan có thể ngỡ ngàng.
 
Thính giả của rock sẽ nghe thứ âm nhạc đinh tai nhức óc ấy trong tâm trạng nào để cảm thấy thích thú và hưng phấn? Thính giả ấy thuộc lứa tuổi nào và họ nghe rock trong khung cảnh nào?
Chắc chắn là không có chuyện cả gia đình “tứ đại đồng đường” từ ông già bà cả  đến các bé nhi đồng cùng ngồi xa-lông phòng khách, vừa uống trà Tàu vừa nghe nhạc rock rồi! Cũng chẳng có chuyện nghe một buổi trình diễn nhạc rock xong, lại có cảnh từng đôi đi dưới sao trời, thủ thỉ những lời có cánh, mơ hồ và bóng bẩy …
 
Rock là loại nhạc kích động, làm máu người ta sôi lên, làm cả  đám đông như phát rồ vì tiết tấu và âm lượng dữ dội của rock kích hoạt những bản năng sinh vật sâu thẳm trong con người . Rock không soi sáng mà chỉ ám thị. Rock không xoa dịu tâm hồn mà chỉ giải toả ức chế. Bằng những kênh năng lượng được truyền dẫn xuyên qua các tâm thức cá nhân, rock gộp đám đông thành một khối đồng nhất. Rock loại trừ hoài niệm cũng như ước vọng, làm nhạt nhoà cả quá khứ lẫn tương lai để chỉ còn một điểm đông đặc: hiện tại. Đó là một thứ hiện tại cháy bỏng và mang ảo ảnh siêu thoát. Ở góc độ nào đó, rock giống như một loại ma tuý – “những liều cocaine tiêm đằng tai...” như một nhà thơ đã viết.
 
Trên đây là một phác thảo về rock nói chung mà không nhất thiết phải dẫn ra bất kỳ một ban nhạc rock lừng danh nào, bởi chúng ta xuất phát từ các thính giả của rock. Công chúng nào, âm nhạc nấy. Tất cả các hình thái nhạc rock - tất nhiên là rock thứ thiệt chứ không phải pseudo-rock, rock giả vờ hay “treo đầu rock, bán thịt pop” - đều có một mẫu số chung. Mẫu số chung ấy nằm ở công chúng, tức là ở nhu cầu xã hội.
 
Khi công chúng có nhu cầu và  là một nhu cầu thực sự chứ không phải nhu cầu bắt chước, làm dáng thời trang, lúc ấy sẽ có đáp ứng từ nghệ thuật. Vậy công chúng nào và ở khung cảnh xã hội nào sẽ có nhu cầu về nhạc rock? Một xã hội tiểu nông, giản dị và thuần phác, với khung cảnh êm ả “như đồng lúa gặt xong, như rừng núi bỏ hoang” và với tâm lý “văn hoá làng” có làm sản sinh ra nhạc rock không?
 
Từ câu hỏi này, chúng ta sẽ sang phần thứ hai không kém phần thú vị.
 
Thế nào là Việt?
 
Liệu câu kết của một bài báo trên Giai Điệu Xanh có thể là đáp án cho câu hỏi này hay không, chúng ta thử xem: “…sẽ chỉ là thứ rock nhợt nhạt và yểu tướng.”
Về chuyện yểu tướng thì có lẽ rock Anh, rock Mỹ cũng chưa chắc đã gọi là “thọ”, vì so với các loại hình âm nhạc khác có lịch sử hàng trăm năm thì mới chỉ mấy chục năm, nhạc rock đã có triệu chứng bệnh hoạn, bế tắc và bị phân hoá đến mức tiêu biến cả hình hài. Các nhà nghiên cứu sẽ cãi rằng, vì đặc trưng tâm lý của rock là bệnh hoạn, là bế tắc nên nó sẽ không thể bệnh hoạn và bế tắc hơn được nữa – và phân hoá cũng có nghĩa là phát triển, là sinh thành …
 
Rock Việt
Cứ cho là vậy đi, còn “nhợt nhạt” có phải là thuộc tính của rock không? Hay nó là một đặc trưng của rock Việt ? Nếu chỉ rock Việt mới nhợt nhạt thì có nghĩa là chúng ta có “Rock Việt”, bởi có lẽ không có thứ rock nào khác trên thế giới này nhợt nhạt cả! Một thực thể chỉ thực sự tồn tại khi chúng ta có thể chỉ ra các thuộc tính của nó mà không một thực thể cùng loại nào khác có thuộc tính đó.
Hoan hô “Rock Việt” tức “rock nhợt nhạt”!
 
Bạn có thể đưa ra một loạt tính chất của các ban nhạc rock Việt Nam, các tác phẩm rock music Việt Nam mà không một ban nhạc rock nào trên thế giới có, không một tác phẩm rock music của bất kỳ quốc gia nào khác có, thế là chúng ta sẽ có chân dung “Rock Việt”!
Bây giờ, chúng ta sẽ thử tìm một định nghĩa đơn giản nhất về “Rock Việt” sau khi đã khảo sát và thoả thuận thế nào là rock.
 
Rock music khởi sự từ Anh-Mỹ và gắn liền với đời sống xã hội ở các quốc gia công nghiệp, với quá trình đô thị hoá mạnh mẽ. Bằng công nghệ điện tử, bằng tâm lý thị dân và bằng cả những cuộc khủng hoảng kinh tế-xã hội chu kỳ, nhạc rock đã tự tạc chân dung mình khá rõ nét.
Mặt khác, thoát thai từ một nền văn hoá đặc thù và cả từ một khu vực địa lý nhất định, rock music cũng gắn liền với tiếng Anh, với cách phát âm của người dân những xứ sở nói thứ ngôn ngữ Anglo-Saxon, đến mức như một thuộc tính căn bản của rock.
 
Có thể thấy các ban nhạc rock - thậm chí các ban nhạc không hẳn  là rock, mà là pop chẳng hạn - của các nước không nói tiếng Anh cũng trình diễn chủ yếu bằng tiếng Anh, hoặc hoàn toàn bằng tiếng Anh. Tất nhiên, không phải cứ hát bằng tiếng Anh là nhạc rock, bởi pop, country, R&B, rap, hip-hop, blues, jazz … của Anh-Mỹ cũng hát tiếng Anh. Càng không thể giải thích rằng vì tiếng Anh quá thông dụng, đã trở thành một ngôn ngữ quốc tế mà các ban nhạc rock Pháp, Đức, Thuỵ Điển …phải hát bằng tiếng Anh. Rock music ở Pháp - nơi mà ngôn ngữ dân tộc được bảo vệ hết mức để chống lại làn sóng “xâm lăng” của Anh ngữ - hát bằng tiếng Pháp, có diện mạo và ảnh hưởng ra sao?
 
Nhiều người đã nhầm khi nghe ban nhạc khá được yêu thích là “Scorpions” trình diễn bằng tiếng Anh, đinh ninh rằng đó là một ban nhạc rock Anh-Mỹ. Thật khó mà chỉ ra tính cách Đức của “Scorpions” cũng như khó mà hình dung “Scorpions” sẽ ra sao khi hát bằng tiếng mẹ đẻ!
Như thế liệu chúng ta có đi đến một định nghĩa: “Rock Việt” là thứ nhạc “như rock” do người Việt sáng tác và trình diễn bằng tiếng Việt?
 
Định nghĩa ấy tuy đơn giản – đơn giản cả về phần rock lẫn phần Việt – nhưng dường như dễ được chấp nhận hơn cả. Mỗi người một ý, biết làm sao?
Trúc Ly
Viết phản hồi
Họ tên
(*)
Email
(*)
Tiêu đề
Điện thoại
Nội dung
Mã số an toàn
Nếu không thấy mã số hãy nhấn vào Cấp lại mã số để lấy mã mới

AlbumCD Thư viện ảnh Lời ca khúc Nhạc Online Diễn đàn GDX